Torfowiska stanowią szczególną formę mokradeł, na których – przy stałym wysokim poziomie wód gruntowych i ograniczonym dostępie tlenu – zachodzi proces akumulacji torfu, czyli nie w pełni rozłożonej materii organicznej. Są one jednymi z najważniejszych naturalnych magazynów węgla i wody na świecie.

Konwencja Ramsarska – międzynarodowe zobowiązanie do ochrony mokradeł

Konwencja o obszarach wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym, zwana Konwencją Ramsarską, została podpisana 2 lutego 1971 roku w Ramsarze (Iran). Jest to pierwszy globalny traktat poświęcony ochronie konkretnego typu ekosystemów.

Państwa, które przystąpiły do Konwencji, zobowiązują się do ochrony i zachowania mokradeł na swoim terytorium, zwłaszcza tych o znaczeniu międzynarodowym, racjonalnego użytkowania mokradeł (tzw. wise use), czyli korzystania z nich w sposób, który nie prowadzi do ich degradacji, utrzymania naturalnych procesów hydrologicznych, zapobiegania osuszaniu, przekształcaniu i degradacji mokradeł, monitorowania stanu siedlisk i gatunków, podejmowania działań renaturyzacyjnych oraz edukacji społeczeństwa.

Polska jest stroną Konwencji Ramsarskiej od 1978 roku, a jej zapisy stanowią ważny punkt odniesienia dla krajowej polityki ochrony przyrody i gospodarki wodnej.

Światowy Dzień Mokradeł – geneza święta

Światowy Dzień Mokradeł, obchodzony corocznie 2 lutego, upamiętnia podpisanie Konwencji Ramsarskiej. Jego celem jest zwrócenie uwagi na fakt, że mokradła należą do najbardziej zagrożonych ekosystemów na świecie – w ciągu ostatnich 300 lat zniknęło ich ponad 80%.To święto podkreśla, że ochrona mokradeł nie jest wyłącznie kwestią przyrodniczą, lecz także społeczną, klimatyczną i gospodarczą.

Retencja – zatrzymywanie wody w krajobrazie

Retencja to zdolność środowiska do gromadzenia i przetrzymywania wody w krajobrazie, a następnie jej stopniowego uwalniania w okresach niedoboru. W warunkach naturalnych funkcję tę pełnią przede wszystkim mokradła, torfowiska, doliny rzeczne oraz gleby leśne. Dzięki retencji ograniczany jest gwałtowny odpływ wód opadowych, zmniejsza się ryzyko powodzi, a jednocześnie zwiększa dostępność wody w czasie suszy.

Współczesne działania ochronne koncentrują się na tzw. małej retencji, czyli lokalnych rozwiązaniach polegających na odtwarzaniu naturalnych rozlewisk, zastoisk, oczek wodnych, podnoszeniu poziomu wód gruntowych oraz spowalnianiu odpływu wody z terenów leśnych i rolniczych. Mała retencja odgrywa kluczową rolę w adaptacji do zmian klimatu oraz w ochronie ekosystemów wodno-błotnych. Działania obejmują również zabudowę przeciwerozyjną dróg, szlaków zrywkowych oraz zabezpieczeniem obiektów infrastruktury leśnej przed skutkami nadmiernej erozji wodnej związanej z gwałtownymi opadami i spływami wód (m.in. wodospusty, płotki drewniane, kaszyce, narzut kamienny).

Nadleśnictwo Lubaczów – praktyczna realizacja działań retencyjnych

Retencja wodna na terenie Nadleśnictwa Lubaczów prowadzona jest w ramach projektów Lasów Państwowych, obejmujących działania z zakresu adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu- mała retencja górska oraz przeciwdziałanie erozji na terenach górskich. Ich celem jest odbudowa naturalnych zasobów wodnych lasów, poprawa warunków wodnych oraz zwiększenie odporności ekosystemów na suszę i ekstremalne zjawiska pogodowe.

Podejmowane działania obejmują m.in. zatrzymywanie wody w krajobrazie, odtwarzanie naturalnych rozlewisk i zastoisk, ograniczanie odpływu wód powierzchniowych oraz poprawę warunków siedliskowych na terenach podmokłych. Realizacja i planowana kontynuacja tych działań stanowią ważny element długofalowej polityki ochrony przyrody i gospodarki wodnej na tym obszarze.

Dlaczego ochrona mokradeł jest tak istotna?

Mokradła pełnią kluczowe funkcje ekologiczne, których nie da się zastąpić rozwiązaniami technicznymi. Regulują obieg wody – magazynują ją w glebie w okresach nadmiaru i stopniowo oddają podczas suszy. Chronią klimat – torfowiska przechowują więcej węgla niż wszystkie lasy świata łącznie, a ich degradacja prowadzi do emisji CO₂. Poprawiają jakość wód, zatrzymując osady i zanieczyszczenia, stabilizują krajobraz oraz łagodzą skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Znaczenie mokradeł dla świata zwierząt

Mokradła są jednymi z najbogatszych przyrodniczo siedlisk w Europie. Stanowią miejsca rozrodu, żerowania i schronienia dla wielu gatunków ptaków, płazów, gadów, ssaków i bezkręgowców, w tym żurawia, bociana czarnego, bąka, derkacza, kszyka, traszek, rzekotek, żółwia błotnego, bobra, wydry oraz rzadkich gatunków owadów. Osuszanie mokradeł prowadzi do zaniku tych siedlisk, przerywa cykle rozrodcze zwierząt i powoduje spadek bioróżnorodności. Ochrona i odtwarzanie terenów podmokłych jest więc jednym z najskuteczniejszych działań na rzecz zachowania przyrody.

Mokradła – wspólna odpowiedzialność

Mokradła to żywe systemy podtrzymujące życie – zarówno przyrodnicze, jak i społeczne. Ich ochrona oznacza troskę o wodę, klimat, bezpieczeństwo ekologiczne i dziedzictwo przyrodnicze. Realizacja zapisów Konwencji Ramsarskiej oraz lokalne działania retencyjne prowadzone przez Lasy Państwowe, w tym w Nadleśnictwie Lubaczów.

Efekty projektu Małej Retencji Górskiej

Najistotniejszym rezultatem realizowanych projektów w Lasach Państwowych była ilość zretencjonowanej wody oraz liczba wykonanych obiektów retencyjnych i kompleksowych zadań hydrotechnicznych.

Osiągnięte wskaźniki:

- objętość zretencjonowanej wody: 615 366,59 m³,

- pojemność obiektów małej retencji: 916 614,89 m³,

- liczba obiektów piętrzących wodę lub spowalniających jej odpływ: 1 099 szt.

Całkowity koszt realizacji projektu wyniósł 239 161 321,78 zł, z czego 187 260 332,27 zł stanowiły wydatki kwalifikowalne, a 159 171 282,42 zł pochodziło z dofinansowania ze środków Unii Europejskiej.

W ramach realizacji projektu Małej Retencji Górskiej w Nadleśnictwie Lubaczów wykonano m.in.:

- 2 zbiorniki retencyjne w leśnictwie Sikorówka,

- zbiorniki retencyjne w leśnictwach Załuże, Opaka i Budomierz,

- przebudowę 5 przepustów na mostki w leśnictwach Dziewięcierz, Nowa Grobla i Polanka,

- 2 brody w leśnictwie Polanka,

- renaturyzację meliorowanych łąk w Leśnictwie Nowa Grobla, budowa 4 przepustów i 1 zastawki na rowach melioracyjnych oraz budowa płytkiego zbiornika wodnego- rozlewiska dla ostoi ptactwa,

- budowę 13 przepusto- zastawek i 1 rozlewisko,

- odtworzenie 2 zbiorników wodnych w Leśnictwie Łukawiec,

- odtworzenie 3 zbiorników wodnych w obrębie Wielkie Oczy,

- odtworzenie zbiornika retencyjnego w Leśnictwie Wielki Las,

Zrealizowane inwestycje potwierdzają, że Lasy Państwowe skutecznie łączą gospodarkę leśną z ochroną przyrody, a lokalne działania w Nadleśnictwie Lubaczów stanowią przykład praktycznego wdrażania tej idei i racjonalnego gospodarowania zasobami wodnymi.